خلط جسم مایعی است که به طور عمده از تغییرات غذا در کبد به وجود می‌آید. غذایی که انسان مصرف می‌کند از ارکان اربعه به وجود آمده است و این غذا در بدن تبدیل به خلط می شود. بر حسب میزان غلبه هر رکنی در غذا خلط متناسب با آن بیشتر تولید می شود. در بدن از هر غذا چهار خلط ایجاد میشود که میزان هر کدام از اخلاط ایجاد شده بستگی به نوع غذای خورده شده دارد. در ادامه به شناخت اخلاط چهارگانه و تغییرات هر کدام می پردازیم.

اخلاط چهارگانه

مراتب فضیلت اخلاط چگونه است؟

هر یک از اخلاط دارای فضیلتی در بدن هستند ولی همه اخلاط از نظر فضیلت در یک مرتبه نمی باشند. دم (خون) افضل اخلاط است و پس از آن بلغم، صفرا و سودا دارای مراتب بعدی فضیلت هستند. زیرا خون دارای بهترین مزاج و غذای حقیقی بدن است و اخلاط دیگر مانند ابازیر (ادویه و مصالح طعام) مصلح خون هستند.

جایگاه خون در بین اخلاط چگونه است؟

خون برای طبیعت بدن لذیذ و شیرین است و سبب زیبایی پوست و نیکویی رنگ می شود، علاوه بر این طبیعت به آن توجه دارد زیرا پس از خوردن مسهل، آخرین خلطی است که از بدن خارج می شود و این نشانه علاقه طبیعت به خون است.

فضیلت خلط بلغم در بدن چگونه است؟

بعد از خون، بلغم در فضیلت قرار دارد؛ زیرا بلغم، خون بالقوه است.

خلط صفرا

پس از بلغم صفرا در مرحله بعدی قرار دارد زیرا صفرا در کیفیت حرارت مانند خون است؛

خلط سودا

پس از صفرا سودا قراردارد. سودا هردو کیفیتش سردی و خشکی با خون مخالفت دارد لکن خالی از فضیلت هم نیست، زیرا دارای فوایدی هم می باشد.حکیم ارزانی در مورد فضیلت سودا می گوید: «سودا اگر چه به اعتبار آن که ضد خون است هیچ فضیلتی ندارد اما چون قوام بدن محتاج آن است و رکن اوست و قوام دهنده خون است خالی از فضیلت هم نیست زیرا که وجوه فضل مختلف است.»

نتیجه کلی

بنابراین می توان چنین گفت که خون نسبت به سایر اخلاط دارای اهمیت زیادی برای بدن است زیرا حیات و زندگی وابسته به حرارت و رطوبت است و این دو کیفیت در دَم (خون) وجود دارد. سایر اخلاط نقش کمکی برای دَم دارند و به همین سبب دارای اهمیت کمتری هستند. بنابراین با در نظر گرفتن اهمیت زیاد خلط دَم برای بدن، لازم است پزشک در حفظ آن توجه ویژه داشته و تا زمانی که ضرورت ایجاد نکند اقدام به دفع خون از طریق فصد حجامت و زالو ننماید.

اصطلاح دَم (خون) به چه معناست؟

اصطلاح «دَم» در عبارت حکما به دو مفهوم اطلاق می شود:

  • دم به معنای حقیقی آن که یکی از اخلاط اربعه است.
  • دم به مفهوم مجازی آن که به آنچه در داخل عروق وجود دارد اطلاق می گردد. «خون»

این دو مفهوم را باید از قراین موجود در متن افتراق داد

استحاله اخلاط

استحاله یا تبدیل شدن اخلاط به یکدیگر چگونه است؟

اخلاط ممکن است به یکدیگر تبدیل شوند اما همه اخلاط این قابلیت تبدیل را ندارند. این تبدیل ممکن است فیزیولوژیک بوده و برای بدن مفید باشد یا پاتولوژیک باشد که در این صورت موجب بیماری می گردد.

حکیم اهوازی درباره تبدیل اخلاط به یکدیگر می گوید: «برخی از اخلاط ممکن است به برخی دیگر استحاله پیدا کنند و برخی از آنها امکان استحاله به خلط دیگر را ندارند. بلغم ممکن است به خون استحاله پیدا کند و این در صورتی است که حرارت غریزی در آن اثر کرده و آن را نضج دهد.»

۱: تبدیل خون به صفرا

خون می‌تواند استحاله پیدا کرده و تبدیل به صفرا شود و این در صورتی است که حرارت قوی بر آن اثر کرده و آن را تلطیف کند. ممکن نیست که تبدیل به بلغم شود .

۲: تبدیل صفرا به مِرّه سودا

صفرا استحاله پیدا کرده و تبدیل به مِره سودا می شود و این در صورتی اتفاق می‌افتد که حرارت قوی در آن اثر کرده و آن را محترق گرداند. این نوع استحاله شیوع زیادی دارد. صفرا امکان تبدیل به خون و بلغم را ندارد مره سودا به اخلاط دیگر استحاله پیدا نمی‌کند زیرا حرارت در آن به صورت قوی است و کرده و امکان این را ندارد.

۳: تبدیل مره سودا

مره سودا به اخلاط دیگر استحاله پیدا نمی کند، زیرا حرارت در آن به صورت قوی اثر کرده و امکان این را ندارد که به خامی و بلغم استحاله پیدا کند.

استحاله در اخلاط یعنی چه؟

استحالاتی که به اخلاط عارض می شوند همچون طبخ در اثر حرارت می باشند، به طوری که اگر در حین طبخ شی پخته نشده و خام بماند می تواند در اثر حرارت به صورت کامل پخته شده و اصلاح شود و آن چه به صورت کامل پخته شده امکان ندارد که دوباره خام شود و آنچه حرارت در آن به صورتی عمل نموده که آن را محترق کرده امکان برگشت و تبدیل به غذای مطلوب و خوب را ندارد. چنین حالاتی در اخلاط نیز وجود دارد. پس بلغم از آنجا که غذای نیمه نضج یافته است امکان دارد که حرارت طبیعی در آن اثر گذاشته و آن را نضج جیُد (خوب) داده و تبدیل به خون طبیعی بکند.

استحالاتی که در بدن امکان وقوع دارند عبارتند از:

  • تبدیل بلغم به دم
  • دم به صفرا
  • اخلاط اربعه به مره سودا
کدام استحاله اخلاط برای بدن مفید است؟

استحاله ای که در بدن مفید است تبدیل بلغم به دم است زیرا استحاله های دیگر اکثراً پاتولوژیک هستند.

غلبه بلغم چگونه رخ می دهد؟

درباره همین موضوع باید به برخی از کم خونی های ناشی از غلبه بلغم توجه نمود. در اینگونه موارد غذای مصرفی بیمار به علل مختلف مانند سردی‌معده صرف تولید بلغم می شود.به همین دلیل تولید دَم کم شده و بیمار دچار کم خونی می گردد؛ اینگونه بیماران با وجود مصرف غذای مناسب تولید خون کافی نخواهند داشت و افزایش میزان غذای مصرفی نه تنها مشکل بیمار را برطرف نمی‌کند بلکه با افزایش رطوبت بدن و معده موجب تشدید کم خونی می گردد. در اینگونه بیماران شاید بتوان با افزایش حرارت معده و کاهش بلغم و در برخی موارد حتی با کاهش غذای مصرفی بیمار اقدام به درمان نمود.

شناخت استحاله اخلاط چه اهمیتی دارد؟

طبق بیان حکما اکثر بیماری ها ریشه در اخلاط چهارگانه موجود در بدن دارند. ذکر کلمه اکثر برای این است که بیماری‌های سوء هیات ترکیب و تفرق اتصال می توانند بدون اختلال در اخلاط به طور مستقل موجب بیماری گردند.

چگونه اختلال در اخللاط موجب ایجاد بیماری می شود؟

تولید بیماری در اثر اخلاط، مربوط به اختلال در کیفیت و کمیت می باشد. به عنوان مثال اگر به هر دلیلی مزاج خلطی مانند سودا از حالت طبیعی خارج شود به طوری که سردتر یا گرم تر رطب تر یا خشک تر از وضعیت طبیعی گردد فرد دچار بیماری خواهد شد. همچنین برای محقق شدن سلامتی، مقدار هر خلط نیز باید دارای میزان مشخص باشد و چنانچه این مقدار دچار کمبود و افزایش گردد موجب بیماری می گردد.

اخلاط چهارگانه چگونه تقسیم می شوند؟

هر یک از اخلاط به دو قسم طبیعی و غیرطبیعی تقسیم می‌شود. تعریفی که بوعلی از خلط طبیعی ارائه داده چنین است: خلط طبیعی یا محمود خلطی است که شایستگی آن را دارد تا به تنهایی یا همراه اخلاط دیگر جزئی از جوهر عضو شود. علاوه بر آن به تنهایی یا همراه خلط دیگر بدان عضو شباهت یافته و جملگی «بدل مایتحلل» (آنچه از بدن تحلیل رفته) می شود.

جرجانی مفهوم فوق را به فارسی چنین بیان می‌کند: «آنچه نیک باشد آن است که اندر تن مردم اندر افزاید و بدل آن تری ها که خرج می شود بایستد.»

****

منبع: برگرفته از کتاب «مبانی طب ایرانی ویژه پزشکان عمومی مقاله دکتر رسول چوپانی در مورد کلیات»

تهیه و تنظیم: فهیمه آرون

 

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید