امروزه بحث تفاوت های فردی انسان ها در جوانب مختلف جسمی و روحی مورد توجه خاص محققین رشته های علوم پزشکی قرار گرفته و باعث شکل گیری شاخه های جدیدی از علوم گردیده که موضوع آن ها مربوط به شاخص های انحصاری هر فرد از جامعه بشری می باشد. طب سنتی ایران که ریشه در تمدن کهن ایران باستان دارد و در دوران های مختلف توسط دانشمندان پارسی به بالندگی رسیده است از جمله مکاتبی است که محور تشخیص سلامت و مرض، توصیه های حفظ سلامتی و دستورات درمانی خود را در اکثر قریب به اتفاق موارد بر مبنای تفاوت های فردی افراد مختلف هر جامعه بنیان نهاده است. این مکتب بسیاری ازتفاوت های جسمی و روحی اعضای جوامع انسانی را در قالب کلمه کلیدی مزاج دسته بندی نموده و با دقت فراوان تغییرات سنی و جنسی و همچنین عوامل تاثیر گذار بر تغییرات آن را بررسی و ارایه نموده است.
تعریف و تبیین مزاج در طب سنتی ایران
مزاج در لغت اسم مصدری است به معنای امتزاج و آمیختن، ولی در منابع طب سنتی یک اصطلاح تخصصی است و اشاره به یکی از مبانی طب سنتی دارد. در این مکتب مزاج به معنای کیفیت حاصل از ترکیب اجزای تشکیل دهنده موجودات و از جمله بدن انسان می باشد.
در طب سنتی ایران بسیاری از خصوصیات روحی و جسمی انسان و حتی سایر مخلوقات و پدیده ها در قالب دو طیف ازکیفیت ها یعنی گرمی و سردی از یک سو و تری و خشکی از سوی دیگر ارزیابی می گردد. اینکه ماهیت و خواستگاه بروز و ظهور این کیفیات و منشاء مادی آنها چیست مبحث جداگانه ایست که خارج از موضوع این متن است. آنچه فعلا در این متن مد نظر است تعریف جامعی است که حکمای طب سنتی از مزاج بدن انسان در منابع خود آورده اند. عموم حکمای طب سنتی مزاج را این گونه تعریف نموده اند: «مزاج کیفیت میانه ایست که از کنش و واکنش اجزای اولیه شکل دهنده بدن انسان ایجاد می گردد»
به عبارت ساده تر اجزای اولیه بدن انسان و هر موجود دیگر از عناصر اولیه ای تشکیل گردیده است که به نام عناصر اربعه (چهار گانه) معروفند و عبارتند از: آتش عنصری (با کیفیت گرم و خشک)، هوای عنصری (با کیفیت گرم و تر)، آب عنصری (با کیفیت سرد و تر) و خاک عنصری (با کیفیت سرد و خشک). هر کدام از این عناصر که بعنوان اجزای اولیه خلقت و از جمله بدن انسان هستند، عامل بروز کیفیتهایی هستند که به نام کیفیات چهار گانه معروفند و عبارتند از گرمی، سردی، تری و خشکی. دو کیفیت اول (گرمی و سردی) که در تعیین خصوصیات هر جسم نقش موثرتری دارند به نام کیفیتهای فاعله و دو کیفیت دیگر (تری و خشکی) که در تعیین خصوصیات اجسام نقش کمتری دارند را کیفیات منفعله می نامند. هر عنصر و یا جسم مرکب به نوبه خود از نظر کیفیات فاعله یا گرم است یا سرد و یا معتدل، همچنین از نظر کیفیات منفعله نیز یا تر است یا خشک و یا معتدل. این کیفیت میانگین که ناشی از برآیند اثر چهار کیفیت (گرمی، سردی، تری و خشکی) اجزای مختلف جسم می باشد مزاج نام گرفته است.
جایگاه مزاج در نظام بهداشت و درمان طب سنتی
در مکتب طب سنتی ایران، بسیاری از دستورات بهداشتی مربوط به سبک زندگی که تحت عنوان تدابیر حفظ الصحه ارایه می گردد بر مبنای مزاج افراد تنظیم می شود. بر این مبنا بخش قابل توجهی از دستورات  بهداشتی بر اساس نوع مزاج، از فردی به فرد دیگر تفاوت می نماید. از سوی دیگر تشخیص و درمان گروه بزرگی از بیماریها در طب سنتی به نام بیماریهای ناشی از سوء مزاج بر مبنای شناخت مزاج سلامت هر فرد و میزان انحراف از مزاج سلامت بنا شده است. محوریت مزاج درطب سنتی ایران به بیماریهای سوء مزاجی محدود نمی گردد و تقریبا همه حوزه های تشخیص و درمان این مکتب را تحت تاثیر خود قرار داه است زیرا در مورد سایر بیماریها که شاید علت و روش تشخیص آنها چندان مرتبط با تغییرات مزاجی نباشد هم، باید طبیب هنگام تجویز دستورات درمانی به مزاج فرد، عضو مورد نظر و داروهای تجویزی وی عنایت خاص نماید. حکمای طب سنتی ایران در مباحث مربوط به اصول تشخیص و درمان بیماریها تاکید می نمایند که از اصول مهم تجویز دارو، رعایت دقیق مزاج فرد بیمار، مزاج عضو بیمار، مزاج نوع مرض و نهایتا مزاج داروی مد نظر است.

***

منبع: دکتر مرتضی مجاهدی
تنظیم: سینا جوانبخت

***

دانلود نمونه مقالات مرتبط با مزاج دکتر مرتضی مجاهدی:

مروری بر شاخص های تعیین مزاج اولیه در طب سنتی ایران

مروری بر شاخصهای تعیین مزاج دماغ در پزشکی ایرانی

مروري بر شاخصهاي تعيين مزاج معده در طب سنتي ايراني

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید