منابع مکتوب طب ایرانی با توجه به اهمیت تشخیص مزاج در این مکتب شاخص های فراوانی جهت تعیین مزاج مطرح و با عناوین مختلف و البته با اشتراکات فراوان به شرح آنها پرداخته اند. این شاخص ها شامل بسیاری از خصوصیات فیزیکی، فیزیولوژیک و سایکولوژیک بدن انسان می گردند و درمانگران این مکتب با توجه به آنها به تعیین مزاج هر فرد و ارایه توصیه های بهداشتی افراد سالم، تشخیص بیماری بیماران و تعیین شیوة درمان آنها اقدام می نمایند. باید توجه نمود که فعلا مشخص نیست که کدام خصوصیت ملاک قویتری جهت تعیین مزاج می باشد و در مجموع پزشک طب ایرانی باید بر اساس تجربه بالینی خود و بر اساس برآیند نتایج حاصل از بررسی تک تک شاخص ها نسبت به تعیین مزاج افراد اقدام نماید. با توجه به تنوع فراوان شاخص های تعیین مزاج، حکمای طب ایرانی این شاخص ها را در ده گروه قرار داده اند و نام اجناس عشره تعیین مزاج بر آنها نهاده اند. هر کدام از این ده جنس(criteria) شامل شاخص های(Indices) متنوعی می باشند که شامل موارد زیر می باشند:

  • ملمس: این واژه به معنای وضعیت پوست بدن از دیدگاه معاینه کننده می باشد و خصوصیاتی مانند گرمی سردی و تری خشکی آن دال بر وضعیت مزاجی مرتبط بدان می باشد. مهمترین دلالت ملمس بر گرمی سردی و در اولویت بعدی بر تری خشکی میباشد.
  • سحنه: منظور از سحنه، توده بافت نرم بدن و به عبارت بهتر ظاهر فرد از نظر چاقی و لاغری و همچنین نسبت بافت عضله و چربی در بدن می باشد. عمده دلالت این شاخص بر خشکی مزاج در افراد لاغر و رطوبت مزاج در افراد چاق می باشد. طبق استدلال این شاخص، افراد عضلانی دارای مزاج گرم و تر و افراد با چربی بالا دارای مزاج سرد و تر می باشند.
  • مو: خصوصیات متنوعی جهت بررسی دلالت مو بر سردی گرمی و تری خشکی مزاج ذکر شده که عمدتاً شامل میزان، رنگ، حالت، سرعت رشد و قطر مو می باشد. در مورد این شاخص ها، پرپشتی، تیرگی رنگ، رشد سریع ،کلفتی و مجعد بودن، بر گرمی و خشکی و کم پشتی، روشنی،کندی رشد، نازکی و لختی، بر سردی و تری مزاج دلالت می نماید.
  • رنگ پوست بدن: افراد هر جامعه و نژاد در درون طیف رنگ معمول پوست خود، دارای طیفی از رنگ ها هستند در این طیف رنگی، زمینه های قرمز و زرد دلالت بر گرمی مزاج و رنگ های در زمینه های سفیدی و تیرگی(کمودت) دلالت بر سردی مزاج دارند.
  • هیئت اعضا: این شاخص جهت چند خصوصیت بکار برده شده است. مهمترین مفهوم آن اندازه درشتی وکوچکی اندامها، مفاصل و قفسه سینه بوده و مفاهیم دیگر مرتبط با آن شامل وضعیت وریدهای سطحی از نظر برجستگی و پهنا و وضعیت نبض از نظر قدرت و ضعف آن می باشد. بر اساس نحوه استدلال هیئت اعضا، بزرگی و درشتی اندامها، برجستگی و پهنای ورید های سطحی و قوت نبض نسبت به متوسط جامعه نشان گرمی و حالات ضد آنها نشان سردی مزاج است.
  • سرعت انفعال: این واژه به معنای میزان و سرعت تأثیر پذیری از کیفیتهای چهارگانه می باشد. از نظر نحوه استدلال این شاخص بر مزاج، شدت و سرعت تأثیر پذیری از هر کیفیت(گرمی، سردی، تری و خشکی) نشان غلبه همان کیفیت(مزاج) در فرد است.
  • خواب و بیداری: میزان و عمق خواب یکی از شاخص های تعیین مزاج می باشد. خواب زیاد نشان رطوبت و خواب کم نشان خشکی است.
  • افعال: عملکرد های مختلف فیزویولوژیک و حرکات فیزیکی از جمله شاخص های دال بر مزاج افراد می باشند. در این میان حرکات فیزیکی سریع، با قدرت و کامل نشان گرمی و حرکات فیزیکی کند، آرام، کم قدرت و ناقص نشان سردی است. رشد سریع و نمو کامل و عملکرد فیزولوژیک قوی بدن نشان گرمی و بر عکس آن نشان سردی مزاج می باشد.
  • فضول مُندَفعه: وضعیت مواد دفعی بدن شامل ادرار، مدفوع، عرق و سایر ترشحات بدن می تواند نشانگر نوع مزاج افراد باشد. اگر ترشحات مذکور نسبت به متوسط رنگ خود پر رنگ تر و با بوی تند و تیز باشند نشان گرمی و اگر با رنگ روشن و بوی کم باشند نشان سردی مزاج است.
  • افعال و انفعالات نفسانی: شجاعت، تهور، پررویی، خشم و غضب، خطر پذیری، امید، هوش و استعداد بالا و… نشان گرمی و خصوصیات ضد آن نشان سردی مزاج می باشد. در جدول ساده استدلال شاخص های ده گانه تعیین مزاج شما می توانید نمای کلی استدلال شاخص های تعیین مزاج را مشاهده نمایید.
  • هر چند منابع پزشکی ایرانی  بسیاری از خصوصیات مربوط به شاخصهای تعیین مزاج را تشریح نموده اند اما این خصوصیات عموماً بصورت کیفی مطرح شده و به شیوه بررسی، اولویت، وزن و جایگاه بسیاری از آنها در تعیین مزاج تصریح نشده است. با توجه به دلایل فوق و همچنین به علت قطع آموزش چهره به چهرۀ حکمای مجرب دهه های گذشته، امروزه شاهد تفاوت چشمگیر بین تشخیصهای مزاجی درمانگران مطرح در عرصه طب ایرانی می باشیم. در این خصوص نیاز به پرسشنامه های استاندارد تعیین مزاج بسیار ضروری است که الحمدلله با همت متخصصین و دانشجویان این رشته در مراکز دانشگاهی فعالیت های درخور توجهی در این زمینه در حال انجام است.

***

منبع: دکتر مرتضی مجاهدی
تنظیم: سینا جوانبخت

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید