برای تشخیص مزاج فرد دو روش وجود دارد در روش آسان تر انسان ها به دو دسته چاق و لاغر تقسیم می شوند و بر این اساس افراد لاغر خشک و افراد چاق تر هستند. در مرحله بعد براساس تند و تیزی، قدرت، تحرک و … افراد به دو دسته گرم و سرد تقسیم می شوند. اما روش بهتر، کامل و دقیق این کار باید بر اساس ۱۰ فاکتور مهم تشخیصی انجام شود. در ادامه به تبیین این روش تشخیص و توضیح تاثیر این ۱۰ فاکتور می پردازیم.

فاکتور های تشخیص مزاج کدام است؟

فاکتورهای مهم برای تشخیص مزاج به شرح زیر است:

  • هیکل: توده عضلات و چربی بدن است (لحم و شحم و سمین)
  • هیئت بنیه: که درشت هیکل یا ریزنقش است بر اساس استخوان های بدن (استخوان بندی)
  • رنگ بدن: زردی سرخی سرخ و سفیدی تیرگی
  • مو: خشک لخت مجعد بور
  • ملمس: با لمس بدن که سرد یا گرم و خشک یا مرطوب است
  • خواب و بیداری: خواب زیاد کم یا متوسط
  • سرعت و کندی افعال
  • چگونگی دفع مواد زائد: رنگ و بوی عرق، ادرار و مدفوع
  • حالات و انفعالات نفسانی

کیفیت تاثیرپذیری و انفعال از کیفیات اربعه

نکته مهم برای تشخیص مزاج چیست؟

برای تشخیص مزاج این نکته مهم است که عوامل زیادی بر مزاج افراد تأثیر می‌گذارد و ۱۰ فاکتور فوق برخی ممکن است کمک کننده نباشند ولی برخی از آنها که بسیار کمک کننده هستند که عبارتند از:

  • هیکل و هیئت بنیه
  • کندی و تندی افعال

یک مثال: افراد سرد و تر حداکثر خواب را دارند ولی ممکن است فردی با مزاج سرد و تر با شکایت بی‌خوابی مراجعه کند، اختلال خواب یا کم‌خوابی به علت خشکی دماغ یعنی مغز رخ می‌دهد و این امر در هیکل فرد تاثیری نگذاشته است( مزاج جبلی سرد و تر است) و سوء مزاج خشکی در مغز ایجاد شده است. فعالیت مغزی منجر به خشکی مغز می‌شود مثلاً فکر و خیال ذهنی، تلویزیون تماشا کردن، بازی های کامپیوتری، نور زیاد که در بزرگسالان بی خوابی و در بچه ها خشونت و پرخاشگری و بی‌خوابی ایجاد می‌کند.

هر یک از فاکتور های ۱۰ گانه چگونه به تشخیص مزاج کمک می کنند؟

 هیکل و هیئت بنیه اعضا:

حرارت یا فراوانی عنصر آتش این خصوصیات را دارد که به همه جا نفوذ می‌کند و از هر مسیری وارد و خارج می شود سپس افراد با مزاج گرم هیکل درشت، شانه فراخ، صعت صدر (سینه فراخ) عظم اطراف (دست و پای بلند و بزرگ)، سعت عروق و ظهور عروق، عظم نبض (نبض قوی) و ظهور مفاصل دارند. مقابل حرارت سردی است که باعث: ضیق صدر (قفسه سینه کوچک)، ضیق و خفای عروق (عروق باریک و پنهان)، صغر نفس (نبض ضعیف)، خفای مفاصل (مفاصل کوچک) و صغر اطراف (دست و پای کوچک)

رنگ بدن:

در گرمی و خشکی به رنگ زرد، در گرمی و تری به رنگ سرخ، در سردی و تری رنگ چهره روشن و سفید و در سردی و خشکی رنگ چهره تیره و کمودت دارد.

مو:

  • سرعت رشد مو با گرمی و حرارت است
  • موی خشک و مجعد و مشکی بودن و پر مویی خشکی است
  • موی لخت رطوبت است
  • موی روشن سفید یا کم رنگ نازک صاف و کم سردی است
  • موی بلوند گرم و تر است و هرچه روشن تر و سفید تر شود مثل افزایش سن سردی افزایش یافته است
  • موی نازک و خشک سردی و خشکی است

فرق گرم و خشک با سرد و خشک هر دو مو خشک هستند و تیره ولی در گرم و خشک مو براق و شفاف است ولی در سرد و خشک مو نازک و کدر است (کمودت دارد) رنگ چهره نیز همین طور است در فرد گرم و خشک چهره گندمگون ولی بشاش و سرحال است و رنگ چهره سرد و خشک تیره است و کمودت و کدورت دارد.

ملمس:

به فرد معاینه کننده بستگی دارد که اگر معتدل باشد در لمس افراد گرم آنها را گرم و در لمس افراد سرد آنها را سرد می یابد و اگر معاینه کننده خود سرد باشد و افراد را خیلی گرم لمس کند نباید بگوید بیمار خیلی گرم است بلکه بیمار معتدل و یا اندکی گرم است. یک راه برای کمک این است که از بیمار سوال ‌کنیم به طور معمول احساس گرما یا سرما داری؟

در ملمس خشکی و رطوبت نیز فهمیده می شود و خود بیمار نیز خشکی یا رطوبت پوست خود را توصیف می کند.

 خواب و بیداری:

در درجه اول با خشکی و تری ارتباط دارد و در مرحله بعد با سردی و گرمی.

حداکثر خواب در افراد با تری و سردی و کمترین میزان خواب در افراد گرم و خشک است. این افراد با ۵ تا ۶ ساعت خواب سرحال هستند ولی افراد سرد و تر باید ۸ تا ۱۰ ساعت بخوابند تا سرحال باشند. افراد سرد و خشک مثل گرم و خشک کم خواب ترند با این تفاوت که پس از خواب کم افراد گرم و خشک سرحال ولی افراد سرد و خشک احساس خستگی می کنند.

افراد گرم و تر باید ۶ تا ۸ ساعت بخوابند تا سرحال شوند، چرت زدن مخصوص این افراد است چون رطوبت تمایل به خواب و گرما تمایل به بیداری در این افراد ایجاد می کند.

 چگونگی دفع مواد زائد:

از بیماران رنگ ادرار و عرق پرسیده می‌شود.

  • افراد گرم و خشک رنگ عرق و ادرار زرد
  • افراد سرد و تر عرق زیاد بدون رنگ
  • افراد سرد و خشک عرق به رنگ کدر و اندکی بد بو و

گرما باعث بوی تند و سرما باعث کاهش بو می شود.

حالات نفسانی:

عصبانیت، پرخاشگری، تشویش و اضطراب و دلشوره از گرمی است، عکس آن سردی است. البته نوع تربیت بر این حالات نفسانی تاثیر می گذارد که ممکن است با مزاج ارتباط نداشته باشد.

حرارت سرعت کثرت و قوت را افزایش و سرما سرعت کثرت و قوت را کاهش می دهد پس:

۱: در زمینه تحرک و انرژی:

  • افراد گرم و خشک: فعال و پر انرژی
  • افراد گرم و تر: اول کار انرژی زیاد دارند به علت حرارت و بعداً کم می آورند و الزاماً کارها را به انتها نمی رسانند(به علت رطوبت)
  • افراد سرد و خشک: بی حال و بی حوصله بی انرژی برای کار
  • افراد سرد و مرطوب: تنبل کند عقب ماندن در کارها و خسته شدن زود

۲: در زمینه برخورد و روابط اجتماعی:

  • افراد گرم : تندخویی زود عصبانی شدن برقراری و اضطراب تند و تیزی زیرکی، وقاحت و گستاخی، کثرت کلام، سرعت و اتصال (به خاطر داشته باشیم که تربیت می‌تواند در برخی از این صفات تأثیر بگذارد) حرارت افراد را به سمت دیگران می‌کشاند اجتماعی تر است و زودتر ارتباط برقرار می‌کنند.
  • افراد خشک: خاک ثبات ایجاد می کند ثبات عقیده ثبات انفعالات و ثبات حافظه از مشخصات افراد خشک‌است.
  • افراد مرطوب: سرعت زوال انفعالات، تاثیر پذیری سریع و تغییر موضع سریع و انعطاف پذیری
  • افراد سرد: بلادت کسالت کندی کم بودن حرکات حیا و وقار و کمی کلام ، عدم اتصال کلام

۳: در زمینه قدرت حافظه:

حافظه برای قریب به ذهن شدن موضوع حافظه و ارتباط آن با خشکی و تری این عبارت را به کار میبریم: (برای ثبت و ضبط کردن باید بر روی ماده ای مثل گل نرم باشد، اگر ماده مثل آب، مایع و روان یا بسیار خشک مثل خاک خشکیده باشد، اثری بر روی آن نمی ماند.


سرعت تاثیر از کیفیات چهارگانه 

یکی از ارکان تشخیص مزاج فرد میزان تاثیر و نوع تاثیر پذیری بدن فرد نسبت کیفیات چهارگانه (سردی ، گرمی، تری، خشکی) است. به طور کلی افراد گرم از هوای گرم و افراد سرد از هوای سرد متضرر می‌شوند و احساس خوبی ندارند.

افراد گرم و خشک: در گرمای فصل تابستان در سنین جوانی علائم مثل تحریک‌پذیری وزوز گوش گزگز اندام‌ها سردرد و تشدید گرمی و خشکی دارند و بالعکس از هوای خنک لذت می‌برند و هوای شب و خنک بامداد را دوست دارند

افراد گرم و تر: در فصل بهار و دوران کودکی (۰ تا ۳۰ سالگی) تشدید گرمی و تری دارند، از هوای سرد و خنکی بامداد لذت می برند

افراد سرد و تر: در زمستان و در سن بالا یعنی شیخوخیت سردی و تری بدتر میشود، از هوای گرم و لذت می‌برند و گرمای آفتاب را دوست دارند و با خوردن ماست دوغ و سردیجات بدتر می‌شود.

افراد سرد و خشک: در فصل پاییز و کهولت یعنی میانسالی سردی و خشکی بدتر می شود.

****

منبع: برگرفته از کتاب «مبانی طب ایرانی برای پزشکان عمومی مقاله ارکان و مزاج» نویسنده: «دکتر خدادوست»

تهیه و تنظیم: فهیمه آرون

 

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید