نگاهی به اهمیت خواب در طب ایرانی

۱) خواب از موضوعات مهم در طب ایرانی است. تا آنجا که خواب و بیداری یکی از اصول ششگانه ی سلامت یا “سته ضروریه” به حساب می آید. این بدان معناست که اولا دستیابی به سلامت واقعی و پیشگیری از بیماری، مستلزم داشتن خواب کافی و مناسب است و ثانیا برای درمان بسیاری از بیماریها باید تدابیر خوابیدن و بیداری را رعایت نمود. به عبارت دیگر بخشی از درمان بیماری افراد، اصلاح وضعیت خوابیدن آنهاست.
۲) علاوه بر این ارتباط بین خواب و مزاج نیز یکی از جالب ترین مباحث مورد توجه در طب ایرانی است. از این دیدگاه خواب طبیعی و میزان خواب مورد نیاز افراد در طول شبانه روز از الگوی واحد و یکسانی تبعیت نمی کند و نه تنها میزان خواب مورد نیاز افراد بسته به نوع مزاج شان متفاوت است، بلکه کیفیت آن در افراد هم تابع مزاج آنهاست.
۳) بطور کلی رطوبت باعث افزایش نیاز فرد به خوابیدن می گردد. لذا در مزاج سرد و تر افراد نیاز بیشتری به خوابیدن دارند. افرادی هم که مزاج آنها گرم و تر است، به دلیل اینکه رطوبت مغز آنها بیشتر است، به مقدار بیشتری نیاز دارند.
۴) یکی از کارکردهای خوابیدن این است که باعث تجدید انرژی می گردد و انواع خستگی را از بین می‌برد و از طرف دیگر هم باعث دفع مواد زاید از بدن می شود و هم از دفع بیش از حد مواد مورد نیاز بدن که قابلیت ذخیره شدن را دارند جلوگیری می کند. طبیعی است که بیخوابی منجر به خستگی مزمن، تجمع مواد سمی در بدن و از دست رفتن مواد لازم می گردد.
۵) از منظر طب ایرانی، در افرادی که مزاج معتدل دارند، در زمان خوابیدن، حرارت به درون بدن وارد می شود و لذا درون بدن فرد گرمتر می شود و در مقابل خارج از بدن سردتر می شود. به همین دلیل است که حتی در گرمای تابستان نیز افراد هنگام خوابیدن نیازمند پوشاندن بدن خود هستند. البته در افرادی که مزاج آنها از اعتدال خارج است، بستگی به نوع مزاج، این تغییرات حرارت متفاوت است.
۶) یکی از مشکلات نسبتا شایع، تعریق در زمان خوابیدن است که گاه منجر به این می شود که فرد گمان کند به بیماری خاصی مبتلا شده است. البته اگر تعریق در زمان خواب غیرطبیعی باشد و نسبت به قبل تغییرات واضح داشته باشد، نیازمند بررسی و پیگیری است. حکماء طب ایرانی معتقدند که در زمان خوابیدن، دفع عرق فعال‌تر از زمان بیداری است و اگر کسی هنگام خواب، بیشتر از حد معمول عرق کند و بیماری خاصی نداشته باشد و علل خارجی مانند تغییرات دما و فصل نیز مطرح نباشد، می تواند نشانه ی مصرف بیش از حد غذا و اصطلاحا پرخوری و یا مصرف غذاهای غلیظ بویژه در وعده شام باشد که منجر به افزایش گرمی بدن گردیده و بدن در زمان خوابیدن تلاش می کند که با تعریق، حرارت اضافه و مواد زاید ناشی از پرخوری را دفع نماید.
در اطفال با توجه به حرارت بسیار بالای مغز که برای رشد و تکامل ضروری است، تعریق در ناحیه سر در هنگام خوابیدن امر شایعی است.
۷) از فرآیندهای اصلی بدن، هضم غذاهایی است که وارد بدن می شوند و علاوه بر جهاز هاضمه، اعضاء و ارگانهای مختلفی در این فرآیند دخیل اند. جالب است که از منظر طب ایرانی، خواب نیز در فرآیند هضم موثر است و یکی از فعالیت‌هایی که در هنگام خواب صورت می‌گیرد، هضم است. از آنجا که مرکز ثقل هضم در بدن، دستگاه گوارش فرد است، در زمان خوابیدن حرارت بدن در داخل این دستگاه جمع شده و متمرکز می گردد تا به هضم غذا کمک کند. اگر فردی، بدون خوردن شام و گرسنه بخوابد، این حرارت متمرکز در معده خالی، می تواند به عملکرد معده آسیب بزند و موجب لاغری و ضعف بدن فرد می‌شود. البته فراموش نشود که توصیه اصلی خوردن شام ساده و سبک است.
۸) بسیاری از مراجعین و بیماران از نداشتن خواب خوب شکایت دارند. این در حالی است که اولا بیشتر آنها تعریف درستی از خواب خوب ندارند و ثانیا باید خواب خوب را متناسب با مزاج آنها تعریف نمود. بطور کلی، خواب خوب، خوابی است که وقتی فرد از خواب بیدار می شود، احساس کسلی، خستگی و خواب آلودگی نداشته باشد و احساس آرامش و سبکی نماید و تجدید قوا برایش ملموس باشد. دقت شود که در این تعریف میزان خواب مطرح نیست، زیرا زمان مناسب برای رسیدن به این آرامش پس از خوابیدن در افراد با مزاج های مختلف، متفاوت است.
نباید فراموش کنیم که خواب زیاد، باعث افزایش سردی و رطوبت بدن و در نتیجه چاقی افراد مستعد بخصوص در افرادی که رطوبت بدن بالای دارند می شود. البته افرادی که دارای طبیعت سرد و تر و یا گرم و تر هستند به خواب بیشتر احتیاج دارند چرا که بدنشان رطوبت زیادی دارد. در مقابل افرادی که دارای طبیعت گرم و خشک و سرد و خشک هستند، چون بدنشان خشک است به خواب کمتری نیاز دارند.
۹) بر اساس توصیه های طب ایرانی، بهتر است افرادی که مزاج آنها سرد و تر است، بطور متوسط روزانه ۸ ساعت خواب داشته باشند. این میزان در افرادی مزاج گرم و تر دارند، کمتر است و آنها روزانه به ۷ ساعت خوابیدن نیاز دارند. افرادی هم که دارای مزاج سرد و خشک و یا گرم و خشک دارند بطور متوسط به ۶ ساعت خواب در شبانه روز احتیاج دارند. البته این مقادیر نسبی می باشد.
۱۰) از سوالات متداول بیماران، خواب هنگام روز است. در طب ایرانی جواب این پاسخ نیز متناسب با مزاج افراد است و فرمول واحدی وجود ندارد. بطور کلی خواب بلافاصله بعد از غذا توصیه نمی شود، خوابیدن هنگام روز بهتر است کوتاه باشد، در برخی مزاجها مانند مزاج سرد و تر خواب روز می تواند آسیب زا باشد.
زیرا خواب طولانی بعد از ظهر با تشدید سردی و رطوبت می تواند موجب تنبلی، کسلی، خواب آلودگی، افزایش وزن و چاقی، ضعف حافظه و … گردد.

***

دکتر محمدجعفر طالب پور

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید