در طب ایرانی هر فرد براساس مزاج اختصاصی خود متولد می گردد که به آن مزاج اصلی (اولیه، سرشتی، جبلی، ذاتی، مادرزادی، مولودی) می گویند. از آن جایی که خصوصیات جسمی فیوزیولوژیک و روحی_روانی تعیین کننده مزاج، تحت تاثیر دوره های مختلف عمر انسان و بسیاری از عوامل تاثیر گذار دیگر تغییر می نمایند به همان میزان مزاج فرد نیز دستخوش تغییراتی می گردد که به این مزاج عارض شده پس از تغییرات مزاج، مزاج عارضی یا (مزاج ثانویه، مزاج اکتسابی) گفته می شود.

عامل ایجاد تغییرات در مزاج اولیه چیست؟

 یکی از عوامل مهم تاثیرگذار در تغییرات مزاج اولیه، تغییرات سنی هر فرد می باشد. به این ترتیب که هر فرد در دوران کودکی خود گرم تر و تر تر، در دوران جوانی گرم تر و خشک تر، در دوران میانسالی سرد تر و خشک تر و در دوران سالخوردگی سرد تر و تر تر از مزاج اصلی خود می گردد.

شش اصل ضروری حیات (سته ضروریه) چیست؟

بسیاری از عوامل محیطی پیرامون انسان که به نحوی با زندگی و سلامت انسان مرتبط هستند و در طب ایرانی در قالب تعریف شده سته ضروریه (شش اصل ضروری حیات) ارائه شده اند. این عوامل به صورت های مختلف در تغییرات مزاج انسان دخالت دارند. 

شش اصل ضروری عبارت اند از:

  1. آب و هوا
  2. حرکت و سکون
  3. خواب و بیداری
  4. خوردنی ها و آشامیدنی ها
  5. استفراغ و احتقان
  6. اعراض نفسانی

هر کدام از اصول سته ضروریه چگونه مزاج را تحت تاثیر قرار می دهند؟

هر کدام از این عوامل با مکانیسم های مختلف مزاج را تحت تاثیر خود قرار می دهند به عنوان مثال:

  • فصل تابستان مزاج هر فرد را نسبت به قبل آن گرم تر و خشک تر می نماید. (آب و هوا)
  • فعالیت و ورزش متعادل مزاج را گرم تر و سکون بیش از حد مزاج را سرد تر و تر تر می نماید. (حرکت و سکون)
  • خواب متعادل در حفظ مزاج در حالت سلامت دخیل است ولی خواب بیش از حد بدن را سرد و تر و بیداری بیش از حد نیز بدن را خشک تر و در نهایت سرد تر از قبل می نماید.(خواب و بیداری)
  • هر کدام از خوردنی ها و آشامیدنی ها بر اساس طبع خود و نیز زمان خوردن آن ها تاثیرات به سزایی در تغییرات مزاج انسان دارند.(خوردنی ها و آشامیدنی ها)
  • دفع به موقع مواد دفعی در حفظ مزاج سالم موثر و دفع بی موقع مواد صالح و ضروری بدن یا عدم دفع به موقع مواد دفعی در تغییر مزاج و سوق دادن بدن به سمت بیماری بسیار تاثیرگذار هستند. (استفراغ و احتقان)
  • شرایط روحی_روانی پیرامون هر فرد و نیز رفتار های وی نقش مهمی در تغییرات ناگهانی و طولانی مدت مزاج دارند. (اعراض نفسانی)

تغییرات مزاج چگونه رخ می دهد؟

همان گونه که از نحوه تاثیرگذاری عوامل فوق مشخص است تغییرات مزاج براساس این عوامل می تواند در برخی موارد بسیار آنی و لحظه ای و در برخی موارد طولانی مدت و ماندگار باشد. به عنوان نمونه هر فردی در حالت خشم در عرض چند ثانیه به میزان قابل توجهی گرم تر از حالت مزاجی قبل خود می گردد ولی فشار روحی یا اندوه طولانی مدت به تدریج مزاج فرد را به سمت سردی و خشکی سوق می دهد.

اهمیت مزاج برای پزشک متخصص طب ایرانی چگونه است؟

بنا بر توضیحات بالا، با توجه به اهمیت اصول کلی مزاج شناسی در طب سنتی ایران و اصول شناخت مزاج اولیه پزشک دکترای تخصصی طب ایرانی در زمان تعیین مزاج هر فرد، چه برای ارائه دستورات حفظ سلامتی و چه به عنوان درمانگر بیماری های فرد باید مزاج اولیه او را مشخص نموده و تغییرات مزاجی وی را نیز براساس میزان مداخله و تاثیر عوامل فوق رصد نماید و آن گاه نسبت به تعیین مزاج فرد و سیر تغییرات آن و بالطبع نحوه ارائه دستورات حفظ سلامتی و یا درمانی اقدام نماید.

 

****

 

منبع: برگرفته از کتاب «درسنامه طب ایرانی مبتنی بر شواهد»تالیف: گروه نویسندگان

تهیه و تنظیم: فهیمه آرون

 

 

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید