از آنجا که پایه و اساس طب ایرانی مزاج است و پایه مزاج بر اساس گرمی، سردی، خشکی و تری است و بیماری بر پایه خروج از مزاج طبیعی توصیف می‌شود و درمان نیز با بازگرداندن فرد به اعتدال مزاج وی می باشد؛ برای فهم مزاج شناسی بایستی ابتدا ارکان را به خوبی شناخت.

ارکان یعنی چه؟

اولین بخش امور طبیعی ارکان است. و به این معناست که جهان آفرینش از چهار عنصر تشکیل شده است.

چرا شناخت ارکان اهمیت دارد؟

از آن جا که برای پزشکان علاوه بر فهم مزاج انسان ها، فهم مزاج گیاهان دارویی، غذاها، فصول، مشاغل و … مهم است. باید به بررسی و شناخت منشا اصلی و مواد اصلی تشکیل دهنده این عالم می پرداختند، حکما در هزار سال پیش به این جمع‌بندی رسیدند که همه عالم و آدم از چهار ذره بنیادی به نام عنصر تشکیل یافته اند.

عنصر چیست؟

در پاسخ به این سوال که عنصر چیست باید گفت: عنصر جسم بسیطی که به غیر خود تجزیه نمی شود. البته این عنصر با نامی که بر روی عناصر جدول مندلیف گذاشته شده متفاوت می‌باشد. زیرا عناصر مندلیف تجزیه پذیر هستند و هر کدام به الکترون، پروتون، نوترون و سایر ذرات بنیادی تجزیه می‌شود، ولی این چهار عنصر که در ارکان همه کائنات وجود دارند، به هیچ چیز دیگری تجزیه نمی شوند. پس از شناخت این ارکان اصلی برای تقریب به ذهن باید نامی بر روی آن ها گذاشته می شد.

ویژگی مشترک چهار عنصر اصلی چیست؟

حکما برای اینکه بتوانند طبقه‌بندی درستی انجام دهند دنبال یک صفت مشترک بودند که در همه عالم و آدم وجود داشته باشد تا بر اساس آن طبقه بندی کنند. لذا به خصوصیت مشترک وزن یعنی چگالی توجه کردند. بر این اساس همه چیز یا سنگین هستند یا سبک و برای اینکه طبقه بندی از گستردگی زیاد خارج شود هر کدام اینها را به دو طبقه تقسیم کردند. یعنی جز مشترکی که در همه عالم و آدم وجود دارد را به سنگینی مطلق، سنگینی نسبی، سبکی مطلق و سبکی نسبی تقسیم کرده اند و برای هر کدام اینها دو کیفیت قائل شده اند. پس در همه عالم و آدم این چهار جز مشترک وجود دارد.حال برای نامگذاری این چهار جز می توانستند از هر اسمی استفاده کنند از جمله A B C D لکن این چهار ذره بنیادی یا چهار عنصر بر مبنایی نامگذاری شده‌اند که برای عموم مردم قابل لمس و قریب به ذهن باشد چرا که اگر مردم این مفاهیم را بفهمند می توانند با رعایت تدابیر توصیه شده توسط پزشکان، بدن خود را در وضعیت اعتدالی مزاج نگه دارند.

عناصر چهارگانه چگونه نامگذاری شده اند؟

همچنین می بایست اسامی این چهار جزء یه به عبارتی عنصر با خصوصیات سبکی و سنگینی و کیفیات چهارگانه ذکر شده هم تطابق داشته باشد، پس حکما از اسامی آتش (سبک مطلق) هوا (سبک نسبی) آب (سنگینی نسبی) و خاک (سنگینی مطلق) استفاده کردند که هم از نظر فیزیکی وزن و هم از نظر کیفیت چهارگانه قابل تفسیر و توجیه با اسامی است:

کیفیت عناصر چهارگانه (ارکان) چیست؟

برای هر یک از این عناصر چهارگانه دوکیفیت تعریف کرد اند:

عنصر A: کیفیت گرمی و خشکی

عنصر B: کیفیت گرمی و تری

عنصر C: کیفیت سردی و تری

عنصر D: کیفیت سردی و خشکی

اسامی عناصر چهارگانه چیست؟

هر یک از این عناصر وظایفی دارد که باید در همه افراد و موجودات عالم این وظایف یکسان باشد و چون مردم باید آن را بفهمند از اسامی استفاده گردید که قابل فهم برای عامه مردم باشد عنصر A به نام آتش، عنصر B به نام هوا، عنصرC به نام آب، و عنصر D را به نام خاک، نامیدند. یا به عبارتی:

  • خاک عنصری
  • آب عنصری
  • هوای عنصری
  • آتش عنصری

آیا خاک عنصر است؟ خاک که تجزیه پذیر است!

اولاً این فقط یک نامگذاری است چرا از کلمه خاک استفاده شده است؟ از این رو که مشابه رفتار خاک در این عنصر دیده می‌شود.

ویژگی های خاص هر کدام از عناصر چهارگانه چیست؟

هر یک از این عناصر ویژگی هایی دارند که به شرح زیر است:

ویژگی های خاک عنصری:

عنصر D از همه سنگین‌تر است مزاج آن سرد و خشک است خصوصیت آن (سنگین مطلق) بعد از آب (سنگین نسبی) بعد از هوا (سبکی نسبی) و در آخر آتش (سبک مطلق) قرار می‌گیرد. عنصر خاک شبیه به خاک سنگین است (یعنی سنگین مطلق ) میل به پایین دارد، سرد و خشک است، ثبات دارد و شکل پذیر است. (افرادی که خاک عنصری زیاد دارند خشک و ثابت هستند در طبیعت عدس هم خاک عنصری زیادی دارد پس اگر این فرد عدس زیاد بخورد باعث افزایش خاک عنصری و بیماری‌های سخت مثل فیبروم‌ رحم، اسپاسم عضلانی و … می‌شود).

ویژگی های آب عنصری:

عنصر C خصوصیات شبیه آب دارد، سرد و مرطوب است سیالیت دارد نام آن را عنصر آب نهادند افرادی هم که عنصر آب زیادی دارند انعطاف پذیر هستند مثل شاخه جوان که راحت خم می‌شود. آب عنصری سنگین است ولی نه به اندازه خاک، انعطاف پذیر است. (فردی که آب عنصری زیاد دارد میل به خواب و میل به افق دارد، در طبیعت ماست هم آب عنصری دارد؛ پس ماست خواب آلودگی می‌آورد.

ویژگی های هوای عنصری:

عنصر B را هوا نامیدند برای تجسم و قریب به ذهن شدن شبیه به آب بخار آب فرض کنیم که هم گرم است و هم تر و هم اینکه از آتش سنگین تر ولی از آب سبک تر است و سیالیت آن از آب بیشتر است و هوا تخلخل ها را پر می‌کند.هوای عنصری رقیق، متحرک، سیالیت بیشتر از آب دارد و لطیف است. (فردی که هوای او زیاد است، چاق است و ارتباط زیاد با سایر افراد دارد.)

ویژگی های آتش عنصری:

عنصر A مانند آتش گرم و خشک کننده است، رو به بالا حرکت می کند و فردی که مزاج گرم و خشک دارد افعالی شبیه به آتش بروز می‌دهد به طوری که در ضرب المثل ها هم آوردند کسی که پر تحرک و پر جنب و جوش و پر حرارت باشد از واژه اصطلاحی آتش پاره استفاده می شود. آتش عنصری میل به عمود و بالا دارد، پخت ایجاد می کند، سبک است و حرکتی بیش از هوا دارد.

هوا نسبت به آب نفوذ پذیری و سیالیت بیشتر دارد آتش نسبت به هوا نفوذ پذیرتر است.

سخن پایانی:

از نظر حکما به تعداد آدم ها مزاج وجود دارد مزاج افراد در یک طیف قرار می‌گیرد افرادی که در یک طیف نزدیک معتدل قرار دارد از هر چهار خصوصیت عناصر ذکر شده را دارا هستند و بسته به اینکه کدام یک از این عناصر در یک فرد بیشتر باشد مزاج آن فرد به آن سو متمایل است. شناخت این خصوصیات در افراد کاملاً ملموس و قابل فهم است.

****

کتاب درسنامه طب ایرانی ویژه پزشکان عمومی مقاله بیان کلیات «دکتر ناصری» و «دکتر خدادوست»

تهیه و تنظیم: فهیمه آرون

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید