گیاه شناسی:
آویشن گیاهی است علفی، دارای شاخه های زیاد و چوبی که ارتفاع آن به ۳۰ سانتی متر‌ می‌رسد‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ و در نواحی کوهستانی در بین تخته سنگ و به ویژه در کشور های اروپایی می‌روید. نام علمی آویشن Thymus Vulgaris می باشد. ساقه های آویشن پوشیده از کرک و برگ های کوچک زیادی است. برگ های آن کوچک، لوزی شکل، نوک تیز و به صورت متقابل، بر روی ساقه قرار دارند. این برگ ها به رنگ خاکستری روشن و با بوی بسیار نافذ است و دارای دم برگ های کوچکی نیز می باشند. گل های آویشن کوچک، گلی رنگ و یا سفید و به صورت مجتمع در انتهای ساقه قرار گرفته اند. قسمت مورد استفاده‌ی گیاه، گل و به ویژه برگ های آن است. گونه های مختف آویش در بسیاری از مناطق کوهستانی ایران بصورت وحشی می روید و در هر منطقه با نامی خوانده می‌شود. این گیاه، به طور محدود و برای تهیه‌ی داروها، در ایران کشت می‌گردد.
آویشن در بسیاری از مناطق ایران با نام های مختلف بعنوان افزودنی به غذاهای مختلف کاربرد دارد. مصرف آن به صورت پودر در بعضی ادویه جات و ترشی هاست، هم چنین به طور مستقیم و یا همراه با دیگر گیاهان، به عنوان بو، مزه و ضد نفخ در صنایع غذایی مصرف زیادی دارد. در طب عوام، اکثرا به خاطر اثرات مسکن، ضد اسپاسم و ضد نفخ، از آن استفاده می‌کنند.
در مناطقی از استان اصفهان به نام هینی مصرف می‌شود و به عنوان افزودنی دوغ یا ماست و برخی غذاهای غلیظ مانند تخم مرغ آب پز و … استفاده می‌گردد.
منبع جغرافیایی:
گیاه آویشن مخصوص نواحی مرکزی و جنوب اروپا، بالکان و قفقاز است. همچنین در اروپای مرکزی، شرق آفریقا، هند، ترکیه
مراکش و آمریکای شمالی، در سطوح وسیع کشت می‌گردد. در ایران نیز در نواحی مختلف البرز و زاگرس رویش دارد و مورد توجه و استفاده مردم بومی مناطق مختلف ایران است.  
مهم ترین اثرات گزارش شده:
از منظر طب ایرانی :
آویشن در منابع طب ایرانی صعتر نامیده می‌شود و طبیعت آن را گرم و خشک در مرحله آخر دوم ذکر کرده اند. سه گونه بری، بستانی و جبلی دارد که به نظر می‌رسد نوع جبلی همان آویشن شیرازی با نام علمی Zataria multiflorae و نوع بستانی آن همان Thymus vulgaris باشد.
برخی خواص این گیاه از منظر منابع طب ایرانی اینچنین است:
مفتح سدد و مقطع و مجفف و محلل رياح و بلاغم و ملطف اغذيه غليظه و مبهي و مشهى غذا و منقي ریه و معده و جگر و امعا از رطوبات و بلاغم و مانع صعود ابخره بدماغ و دافع جشاى بلغمي و مسكن وجع دندان و ورک حادث از سردى و وجع مثانه و رحم و مدر بول و حيض و با قوت ترياقيت و خوردن آن به آب انجير جهت ربو و سرفه و با انجير خشک عرق آورد و رنگ رو را نيكو گرداند.
خوردن سفوف آن با مثل آن شكر جهت قطع صعود ابخره و تقويت چشم و با اطعمه غليظه مانند هريسه گندم و باقلا و عدس و كله و پاچه و گوشت گوساله و مانند اينها باعث خوشبوئى و سرعت انحدار و زيادتي لذت و لطافت آن ها است.‌ محلل رياح و نفخ آنها و با جميع بقول مضره عين، خواه گرم باشد خواه بارد رافع ضرر آنها.
با پنير تازه جهت تسمين بدن، آشاميدن مطبوخ شاخهاى آن با مثل آن عناب كه در چهار مثل آن آب جوش دهند تا بربع رسد جهت تصفيه خون غليظ بالخاصية مؤثر و مرباى آن با شكر و يا عسل و بدستور كلقند دو مثقال آن در دفع سموم و امراض بارده قوى الاثر و چون در نان داخل نمايند دافع ضرر ماكولات و معين بر باه مبرودين
 روغن كل آن بتنهائى با جميع اجزاى آن بدستور مقرر جهت جميع امراض بارده مانند فالج و لقوه و رعشه و استرخا و اوجاع ظهر و مفاصل و خصوصا قولنج و امراض نواحى معده و امعا بهتر از روغنهاى ديكر.
صعتر مضر رئه مصلح آن سركه و مقدار شربت آن تا پنج مثقال است. (اتمام نقل از منابع طب ایرانی)
آویشن در مطالعات جدید :
از نظر منابع و مطالعات جدید آویشن اثرات بسیاری دارد که در اینجا به برخی از مهمترین اثرات آن اشاره می‌کنیم:
سقط کننده‌ی جنین، آلرژی زا، ضد درد، ضد آلرژی، ضد آلزایمر، ضد میکروب، ضد باکتری، ضد سرطان، ضد التهاب، ضد تب، ضدعفونی کننده، ضد اسپاسم، ضد قارچ، ضد کرم، ضد سرفه، ضد نفخ، ضد زخم داخلی، ضد کرم آسکاریس، قابض، معرق، خلط آور، ادرار آور، کاهش دهنده‌ی چربی خون، کاهش دهنده‌ی پرفشاری خون، محرک سیستم ایمنی بدن، حشره کش، کاهش دهنده‌ی ترشحات بزاقی، مسکن و محرک.
طريقه و میزان مصرف:
آویشن را هم می‌توان به عنوان دمنوش و هم به صورت داروهای گیاهی مصرف کرد.
 تهیه‌ی دمنوش: یک قاشق غذاخوری (حدود ۲ گرم) از برگ آویشن را در یک لیوان آب جوش ریخته و اجازه دهید ۱۰- ۱۵ دقیقه بماند. سپس آن را صاف کنید و از نوشیدن آن لذت ببرید.
داروهای گیاهی: داروهای گیاهی تهیه شده از آویشن، اکثرا به شکل مایع و شربت می‌باشند که با استفاده از راهنمای همراه دارو باید مصرف شود.
عوارض جانبی:
تاکنون در مورد عارضه‌ی جانبی ناشی از مصرف مقادیر خوراکی آویشن یا فراورده های وابسته، گزارشی داده نشده است؛ ولی ممکن است در موارد معدودی، دردهای شکمی را ایجاد نماید. هم چنین بهتر است در دوران بارداری، آویشن مصرف نکنید.
مقدار مصرف:
مصرف عادی آن برای افراد بالای یک سال، ۳-۶ گرم برگ خشک، در یک نوبت و روزی ۱-۳ مرتبه تکرار این مقدار می باشد. افراد کمتر از یک سال،  ۱ تا ۵/۰ گرم از گیاه یا معادل آن از فراورده های آویشن را روزی چند مرتبه می توانند مصرف کنند.
علاوه بر این دم کرده‌ی ۵ گرم آویشن در صد میلی لیتر آب، به عنوان غرغره یا دهان شویه و یا مصارف موضعی، توصیه می‌شود.
مصرف در حاملگی و شیردهی:
برخی نویسندگان آویشن را به عنوان یک گیاه قاعده آور و مسقط جنین، بخصوص در دوزهای بالا ذکر کرده اند؛ در نتیجه مصرف بدون نسخه ی پزشک در بارداری توصیه نمیشود. همچنین دقت کنید که تا به حال شواهدی مبنی بر ایمن بودن آویشن در دوران شیردهی وجود نداشته است، بنابراین بهتر است از مصرف آن در دوران شیردهی نیز خودداری فرمایید.
نکتات تخصصی:
-آویشنی که در اکثر کتب گیاهان دارویی دنیا به عنوان استاندارد و گونه اصلی دارویی نوشته شده است
Thymus vulgaris می باشد که بومی اروپا است و به طور محدود در ایران کشت می گردد و اکثر گیاهانی که تحت نام آویشن(آویشن پهن، آویشن باریک و آویشن شیرازی) در بازارهای ایران عرضه می‌شوند، از نظر جنس و گونه متفاوت می باشند ولی در اثرات دارویی مشابهت دارند.
-آویشن یکی از بهترین مفردات دارویی برای سرفه های رطوبی می‌باشد. البته به علت اثرگذاری زیاد آن در ریه می تواند در افرادی که سرفه شان از حرارت زیاد یا خشکی و یا با زمینه حساسیتی است باعث تشدید علایم گردد. به طور کل بهتر است که در مصرف آن زیاده ‌روی نکنید.
-دمنوش آویشن همراه با گلبرگ خطمی یا عناب می‌تواند یک ترکیب مناسب و لذت بخش برای اکثر مشکلات تنفسی باشد که البته تجویز متخصص طب ایرانی و تناسب این ترکیب در هر شخص متفاوت می باشد. 
-با توجه به اثرات مختلف این داروی ارزشمند، مصرف آن در حد افزودنی گیاهی به غذاهای مختلف برای افراد سالم بلامانع است ولی بعنوان داروی گیاهی برای بیماران باید با نظر و تجویز متخصص طب سنتی صورت پذیرد.
-در مجموع با توجه به اثرات مختلف این داروی ارزشمند، مصرف آن در حد افزودنی گیاهی به غذاهای مختلف برای افراد سالم بلامانع است ولی به عنوان داروی گیاهی برای بیماران باید با نظر و تجویز متخصص طب سنتی صورت پذیرد.

***

تنظیم: دکتر مصطفی علیزاده ( دستیار طب سنتی )
ناظر علمی: دکتر زهرا معماریانی ( متخصص داروسازی سنتی )
منابع:

  • کتاب گیاهان دارویی و گیاه درمانی جلد اول، صالحی سورمقی، دانشگاه علوم پزشکی تهران
  • PDR FOR HERBAL MEDICINES
  • Gardner Z, McGuffin M, editors. American Herbal Products Association’s botanical safety handbook. CRC press; 2013 Mar 15.
  • عقیلی خراسانی، محمد حسین . مخزن الادویه . تهران :چاپ صفا
  • مجله طب سنتی اسلام و ایران، آویشن

ویرایش: سینا جوانبخت
 
 
 
 
 
 
 
 

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید